Sırbistan’da Protestolar
Sırbistan’da Protestolar: Kurumsal Güven ve Demokrasi Arayışı
Sırbistan, bir yılı aşkın süredir devam eden ve tarihi bir dönemeç noktasına ulaşan kitlesel protesto dalgalarıyla dünya kamuoyunda yankı uyandırıyor. Cumhurbaşkanı Aleksandar Vučić’in on üç yıllık iktidarının yarattığı derin toplumsal hoşnutsuzluk, 1 Kasım 2024’teki Novi Sad Tren İstasyonu faciasının yol açtığı trajedi ile alevlendi. Geçen bir yılda, sadece yolsuzluk iddialarının ve yapısal ihmalin bedelini sorulmakla kalınmadı; aynı zamanda Vučić rejimine yönelik otoriterleşme, kurumların çöküşü ve medya kontrolü gibi temel eleştiriler de sokaklara taşındı. Bir yılı aşan protestoların temel dinamikleri şu şekildedir:
- Facia ve Tetiklenen Toplumsal Öfke
Protesto dalgasının miladı, 1 Kasım 2024 tarihinde Novi Sad Ana Tren İstasyonu’nun önündeki beton sundurmanın çökmesi ve altı yaşındaki bir çocuk da dahil olmak üzere 16 kişinin hayatını kaybetmesi (bazı kaynaklarda 15) oldu. Yerel kaynaklar ve uzmanlar, facianın ardında yenileme çalışmaları sırasındaki ihmal, denetimsizlik ve düşük güvenlik standartlarının yattığını iddia etti. İstasyon, 2021-2024 yılları arasında yenilenmişti. Kazanın ardından halk, faciadan doğrudan hükümeti sorumlu tuttu. Tren istasyonunun yapımına dair belgeler üzerindeki gizliliğin Vučić tarafından kısmen kaldırılmasına rağmen, yerel aktivistler ve yakınlarını kaybedenler, yeterli siyasi ve cezai sorumluluk alınmadığını savunmaktadır.
Novi Sad faciası, araştırmacı ve gazetecilere göre, Vučić rejiminin neoliberal politikaları, kurumların yandaşlara devredilmesi ve kamu kaynaklarının kötüye kullanılması sonucu ortaya çıkan yolsuzluk ekonomisinin somut bir sembolü haline geldi. Sırp protestocular için bu trajedi, “bardağı taşıran son damla” olarak nitelendirildi.
- Protestoların Evrimi ve Siyasi Talepler
Başlangıçta facia kurbanları için adalet arayışıyla başlayan protestolar, kısa sürede Sırbistan’ın son yıllardaki en büyük kitlesel hareketine dönüştü. Harekete üniversite öğrencileri de öncülük etti ve eylemler, Belgrad, Novi Sad, Valjevo, Kraljevo gibi pek çok kente yayıldı. Öğrenci hareketinin dört ana talebi ortaya çıktı: Tren faciası belgelerinin tamamen şeffaflıkla kamuoyuna açıklanması, öğrencilere saldıran rejim yanlısı grupların yargılanması, öğrencilere ve profesörlere yönelik tüm suçlamaların düşürülmesi ve erken seçim kararı alınması. Siyasi gündem genişleyerek hükümete yönelik genel eleştiriler şu konulara odaklandı: Yolsuzluk ve organize suçlarla mücadele, medya özgürlüğü, erken seçim çağrısı.
- Şiddetin Tırmanışı ve Vučić’in Karşı Hamlesi
Protestoların en gergin ve tehlikeli dinamiklerinden biri, Cumhurbaşkanı destekçileri ve muhalifler arasındaki doğrudan çatışmaları oldu. Özellikle Belgrad’da, barışçıl başlayan gösteriler uzun bir sürece yayılınca Vučić yanlısı grupların sokağa inmesiyle şiddet sahnelerine dönüştü. Taraflar birbirlerine taş, şişe ve meşale fırlattı. Polis, iki grubu ayırmak için barikat kurmak ve biber gazı ile ses bombası kullanmak zorunda kaldı. Bu çatışmaların ardından düzinelerce sivil ve polis memuru yaralandı, çok sayıda protestocu gözaltına alındı. Bazı yerel kaynaklar, şiddetin tırmanmasının, hükümet yanlılarının kasten provokasyon amacıyla sahaya sürülmesiyle başladığını öne sürdü.
Cumhurbaşkanı Aleksandar Vučić, protestolara karşı sert bir duruş sergiledi. Eylemleri “dış güçlerin oyunu” ve “devlet düzenine karşı kışkırtıcı” olarak nitelendirerek meşruiyetini sorguladı. En dikkat çekici açıklamalardan biri ise “iç savaşa izin verilmeyecek” uyarısı oldu.
- Göçmenlik Meselesi Ayrı Bir Gerilim Hattı
Mevcut siyasi krizin ana eksenini yolsuzluk ve otoriterlik iddiaları oluştursa da Sırbistan’daki göçmenlik meselesi ülkenin kuzey sınırlarında var olan ayrı bir toplumsal gerilim hattıdır. Özellikle AB’ye geçiş güzergahı üzerindeki kasabalarda, “Narodna Patrola” (Halk Devriyesi) gibi aşırı sağcı gruplar göçmen karşıtı eylemleri gündeme gelmektedir. Bu gruplar, göçmenlere yardım eden Sırp vatandaşlarını “hain” ilan eden afişler yayınlamış ve hatta bazı otel sahipleri tehdit edilmiştir.
Sırbistan, Balkan Rotası üzerindeki konumu nedeniyle hem AB’den hem de kendi vatandaşlarından sınır güvenliği konusunda baskı görmektedir. Aşırı sağın yükselttiği tepkiler, hükümetin hem uluslararası yükümlülükleri hem de iç siyasi dengeler arasında hassas bir çizgi izlemesini gerektirmektedir. Vučić 2016 yılında verdiği bir demeçte Sırbistan’ın mülteciler için kolektif bir merkez olmayacağını, ancak Sırbistan’da kalan az sayıda mülteciye karşı insancıl ve yasalara uygun davranacağını belirtmiş, Sırbistan’ın kendi ulusal çıkarlarını unutmayacağını eklemiştir.
Sonuç olarak, Sırbistan’daki mevcut durum, Novi Sad faciasının yol açtığı adalet talebiyle başlayıp, Vučić’in on üç yıllık iktidarının temel sorunlarını (yolsuzluk, kurumların çöküşü, medya kontrolü) hedef alan geniş çaplı protestoların yansımasıdır. Cumhurbaşkanı Vučić, erken seçim ilanı gibi manevralarla krizi yönetmeye çalışsa da sokağın öfkesi devam etmektedir. Sırbistan’ın mevcut durumu, sivil toplumun adalet ve demokrasi talebi ile hükümetin iktidarını muhafaza etme çabasıyla düğümlendiği şeklinde değerlendirilmektedir.
Kaynakça
Euronews. (10 Ocak 2025). Standing under a collapsing roof: Serbian students demand justice after fatal awning collapse.
https://www.euronews.com/my-europe/2025/01/10/standing-under-a-collapsing-roof-serbian-students-demand-justice-after-fatal-awning-collap
EUobserver. (2025). A year after Serbia’s Novi Sad disaster: “It is no longer the country it was before 1 November last year”.
https://euobserver.com/eu-and-the-world/arc3581dde
Insajder. (2024). Pad nadstrešnice: Iz ‘hronologije istrage’ sumnje na korupciju.
https://www.insajder.net/teme/pad-nadstresnice-iz-hronologije-istrage-sumnje-na-korupciju
KRIK. (2025). Potvrđena optužnica u vezi sa padom nadstrešnice u Novom Sadu.
https://www.krik.rs/potvrdjena-optuznica-u-vezi-sa-padom-nadstresnice-u-novom-sadu
Le Monde. (21 Mart 2025). Death toll from Serbia’s station roof collapse in November rises to 16.
https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/03/21/death-toll-from-serbia-s-station-roof-collapse-in-november-rises-to-16_6739387_4.html
Mašina. (1 Kasım 2025). Godinu dana od pada nadstrešnice: bez utvrđene odgovornosti.
https://www.masina.rs/godinu-dana-od-pada-nadstresnice-bez-utvrdene-odgovornosti
Reuters. (1 Kasım 2025). Tens of thousands protest in Serbia on anniversary of roof collapse.
https://www.reuters.com/world/europe/tens-thousands-protest-serbia-anniversary-deadly-roof-collapse-2025-11-01
Serbian Monitor. (2024/2025). Collapse of the railway station canopy in Novi Sad: Indictment returned to prosecutors for further investigation.
https://www.serbianmonitor.com/en/collapse-of-the-railway-station-canopy-in-novi-sad-indictment-returned-to-prosecutors-for-further-investigation
Telegraf. (2024–2025). Pad nadstrešnice – tematska haber serisi.
https://www.telegraf.rs/teme/pad-nadstresnice
Business & Human Rights Resource Centre. (2024–2025). Serbia: Thousands protest demanding justice for victims of collapse of newly renovated railway station roof that killed 16.
https://www.business-humanrights.org/en/latest-news/serbia-thousands-protest-demanding-justice-for-victims-of-collapse-of-newly-renovated-railway-station-roof-that-killed-16
Petrović, P. & Ignjatijević, M. (2022). Migrants are leaving, but hatred remains: The anti-migrant extreme right in Serbia. PREVEX — Preventing Violent Extremism in the Balkans and the MENA. bezbednost.org+1
“People’s Patrols (Narodne patrole) – Serbia.” Balkan Insight. balkaninsight.com
Reporting Diversity. (2021, Mart 3). Not welcome: Migrants and refugees labeled as undesirable in Serbia. Reporting Diversity Network
Equal Times. (2021, 24 Şubat). Along the Balkan route, refugees and volunteers face growing hostility. Equal Times
Amnesty International. (2015, 7 Temmuz). Balkans: Refugees and migrants beaten by police, left in legal limbo and failed by EU. Amnesty International
European Council on Refugees and Exiles (ECRE). (2021). Balkan Route: Tens of thousands pushed back from Croatia, evidence of pushbacks and border violence in Romania — present to UN rights body. ecre.org
Infomigrants. (2025, 17 Nisan). Balkan-route: Migrants for ransom. infomigrants.net
Sırbistan Hükümeti / Resmî açıklama (2016, 9 Mart). Serbia follows moves of countries on migrant route. — resmi göçmen politikasına dair beyan. srbija.gov.rs
* Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve KUTSAM’ın editoryal politikasını yansıtmayabilir.
