Devlet Aklının Dijitalleşmesi

DEVLET AKLININ DİJİTALLEŞMESİ VE TÜRK DÜNYASI İÇİN STRATEJİK BİR VİZYON*

Belirsizlik Çağında Karmaşıklığı Yönetmek

21.yüzyıl uluslararası sistemi, küreselleşme süreciyle birlikte “küresel bir köy” olarak tasavvur edilse de (1) aslında devletlerin başa çıkması gereken soyut ve çok katmanlı bir karmaşıklığa dönüşmüştür. Geçmiş yüzyılların devlet merkezli ve doğrusal ilişkiler ağının yerini; ulus-altı ve ulus-üstü yapıların iç içe geçtiği, zaman ve mekân sınırlarının muğlaklaştığı kaotik bir yapı almıştır. (2) Bu yeni düzende devletler, “büyük veri” (big data) olarak adlandırılan ve derinliği belirsiz bir bilgi havuzuyla karşı karşıyadır. (3)

Geleneksel dış politika araçları ve klasik diplomasi yöntemleri, bu devasa veri setini anlamlandırmada ve rasyonel politikalar üretmede tek başına yeterli olamamaktadır. Devletlerin politik kabiliyetlerini koruyabilmeleri, artık sadece sahadaki güçlerine değil; veriyi işleyip geleceği modelleyebilen Yapay Zekâ (YZ) öngörü sistemlerine entegre olmalarına bağlıdır.(4) Yapay zeka tabanlı sistemlerin devletlerin karar alma mekanizmalarındaki stratejik rolü, “rasyonel ajanlar” kavramı üzerinden irdelendiğinde, Türk Dünyası için stratejik bir vizyon ortaya çıkmaktadır.

Karar Alma Süreçlerinde “Rasyonalite” Sorunu ve YZ Çözümü

Dış politika analizinde temel tartışma, karar alıcıların kriz anlarında ne kadar “rasyonel” davranabildiğidir. İdeal olan “Objektif Rasyonalite”, karar vericinin bir sorunla ilgili tüm bilgilere sahip olmasını ve seçenekler arasından maksimum faydayı sağlayacak olanı seçmesini öngörür.(5) Ancak gerçek dünyada bilgi hiçbir zaman tam değildir, zaman kısıtlıdır ve karar alıcılar eksik bilgiyle (sübjektif rasyonalite) hareket etmek zorundadır.(6) İnsan doğası gereği, bürokratik baskılar veya kriz anındaki psikolojik etkenler de rasyonel karar almayı zorlaştırmaktadır.(7)

Bu noktada Yapay Zekâ, insan kapasitesini aşan bir stratejik akıl olarak devreye girmektedir. Özellikle “Rasyonel Ajanlar” (Rational Agents) olarak tasarlanan sistemler, belirsizlik ortamlarında dahi “beklenen en iyi sonuca” (best expected outcome) ulaşacak algoritmalarla çalışır.(8) Bu sistemler, insani önyargılardan etkilenmeden; milyarlarca veri noktasını işleyerek devletlere simülasyon tabanlı çıkış yolları sunabilmekte ve karmaşık yapıların işleyişini anlamlandırabilmektedir.

Stratejik Bir Araç Olarak Öngörüsel İstihbarat

Dünya genelinde gelişmiş devletler, YZ’yi sadece bir savunma sanayii aracı olarak değil, bir stratejik karar destek mekanizması olarak kullanmaya başlamıştır. ABD’nin “Milli İstihbarat Stratejisi” belgelerinde açıkça yer alan “Öngörüsel İstihbarat” (Predictive Intelligence), tehditleri henüz ortaya çıkmadan tespit etmeyi ve fırsatları önceden görmeyi amaçlar.(9)

Bunun en somut örneği, ABD Milli Savunma Üniversitesi tarafından geliştirilen “Senturion” gibi politik simülasyon modelleridir. Bu modeller, aktör-bazlı modelleme yoluyla liderlerin, grupların ve devletlerin davranış kodlarını analiz etmektedir. Örneğin Senturion modeli; Irak’taki siyasi geçiş süreçleri ve liderlik değişimleri gibi tahmini son derece zor konularda %45-65 aralığında yüksek bir doğruluk oranına ulaşmıştır.(10) Bu tür sistemler, normal şartlarda görünür olmayan ilişki dinamiklerini ortaya çıkararak karar vericilere alternatif politika önerileri sunmaktadır.

Sonuç ve Politika Önerileri: Türk Devletleri Teşkilatı İçin Stratejik Bir Vizyon

Uluslararası sistemin doğrusal olmayan karmaşık yapısı, devletlerin geleneksel reflekslerini yetersiz kılmakta ve onları teknolojik bir dönüşüme zorlamaktadır. Yapay zekâ tabanlı öngörü sistemleri, bu dönüşümün merkezinde yer alarak devletlere, olayların arkasından sürüklenen değil, olayları şekillendiren bir aktör olma imkânı sunma potansiyeli taşımaktadır. Devletlerin stratejik kapasitelerini artırmada yapay zekâ teknolojilerinin sağladığı avantajlar, birbirini tamamlayan ve kademeli olarak yükselen üç kritik basamakta kendini göstermektedir. (11)

İlk basamak olan “tanıma” aşaması, karar alıcıların çalıştıkları alanda karşılaştıkları unsurların tanımlanması ve değişkenlerin çözümlenmesiyle başlar; yapay zekâ burada karmaşık veri setleri içerisindeki gizli örüntüleri ortaya çıkararak tehditlerin doğru tespit edilmesini sağlayabilme imkanı sunmaktadır. Ardından gelen “yönetme” aşaması, tanınan tehditlerin ve fırsatların eldeki ulusal imkânlar optimize edilerek etkin bir politika süreciyle ele alınmasını içerir. En ileri ve stratejik seviye olan “yönlendirme” basamağında ise, yüksek öngörü kapasitesine ulaşmış devletler, gelecek projeksiyonları üzerinden hangi değişkenlerin manipüle edilmesi gerektiğini belirleyerek tehditleri sadece savuşturmakla kalmaz, onları kendi ulusal çıkarları doğrultusunda bir avantaja dönüştürebilme kapasitesine erişebilmektedirler.

Bu bağlamda savunma sanayiindeki başarısı ve teknolojik atılımının yanı sıra, yapay zekâ tabanlı öngörü kapasitesine tam anlamıyla ulaşması; Türkiye’nin dünyada bu stratejik yetkinliğe sahip sayılı devletler arasına taşıyarak,(12) küresel politika belirleme süreçlerinde etkin bir aktör konumuna gelmesine olanak sağlayacaktır. Bu stratejik üstünlük, Türkiye’ye sadece kendi çıkarlarını koruma değil, aynı zamanda müttefikleri nezdinde (bilhassa bölgesinde ve Türk Devletleri arasında) dışa teknoloji transferi sağlayarak bu kritik kapasiteyi paylaşan “öncü devlet” rolü kazandırabilecektir. Türkiye’nin üstleneceği bu liderlik, Türk Dünyası için bütüncül ve stratejik bir vizyon sunarken; Türk Devletleri Teşkilatı’na da savunma ve diplomasinin ötesinde, veri temelli gelecek inşasını hedefleyen yeni ve hayati bir ortak çalışma sahası kazandıracaktır. Böylelikle Türk Dünyası, küresel denklemde stratejik otonomisini tahkim edebilecek bir potansiyele sahip olabilecektir.

*    Bu analiz yazısı, yazarın daha önce yayınlanmış olan kitap bölümü çalışması temel alınarak hazırlanmıştır. Çalışmanın akademik künyesi ve asıl kaynağı için bakınız:

TUNA, M. Ç., (2022). Devletlerin Politik Kabiliyetlerini Artırmada Yapay Zekâ Öngörü Sistemlerinin Yeri. Siyaset, Kamu Yönetimi ve Uluslararası İlişkiler Bağlamında Yapay Zekâ Tartışmaları (ss. 289-313), Bursa: Ekin Yayınevi.

• Altay, D. (2005). Kadife Karanlık: 21. Yüzyıl İletişim Çağını Aydınlatan Kuramcılar. McLuhan. N.Rigel, & G. Batuş (Ed.). Su Yayınları, İstanbul, 15-16.
• Harvey, D. (1989). The Condition of Postmodernity, An Enquiry into the Origins of Cultural Change. Basic Blackwell, Oxford; Bauman, Z. (2010). Küreselleşme. A. Yılmaz (Çev.). Ayrıntı Yayınları, İstanbul.
• Ünal, S., Sezgin, A. A. (2021). Büyük Veri (Big Data)’nın Yapay Zekâ Uygulamalarında Toplumsal Sınıflandırmaya Yönelik Kaygılar. Bilişim Teknolojileri Online Dergisi, 12 (44), 47-70.
• Vicsek, T. (2002). Complexity: The Bigger Picture. Nature, 418, 130-131.
• Morgan, P. M. (1975). Theories and Approaches to International Politics, What are We to Think? Page Ficklin Publications, California.
• Mesquita, B. B. (1981). The War Trap. Yale University Press, Conn/New Haven.
• Rosenau, J. N. (1969). International Politics and Foreign Policy. A Reader in Research and Theory. The Free Press, New York.
• Russell, S., Norvig, P. (2003). Artificial Intelligence, A Modern Approach. 2nd Edition. Pearson Education, USA.
• National Intelligence Strategy of the United States of America (NIS), 2019.
• Abdollahian, M., Baranick, M., Efırd, B. & Kugler, J. (2006). Senturion: Predictive Political Simulation Model. Defence and Technology Paper, 32, Center for Technology and National Security Policy/National Defence University, Washington DC.
• Karaman, M. (2022). Bir Politika Belirleme Aracı Olarak Öngörü. Balkan ve Yakın Doğu Sosyal Bilimler Dergisi, 8 (22), 99-113.
• Dafoe, A. (2019). Global Politics And The Governance Of Artificial Intelligence. Journal of International Affairs, 72 (1), 121-126.