Türk Devletleri Teşkilatı’nın 2040 Vizyonu

Türk Devletleri Teşkilatı (eski adıyla Türk Dili Konuşan Ülkeler İş Birliği Konseyi -Türk Konseyi), Türk dünyasının siyasi, ekonomik ve kültürel iş birliğini daha kapsamlı ve kurumsal bir zemine oturtmak amacıyla 2009 yılında Nahçıvan Anlaşması ile kurulmuş, 2021 yılında gerçekleşen İstanbul Zirvesi’nde ise bugünkü adını almıştır. Bu iş birliği çabalarının en somut yansıması, 2021 İstanbul Zirvesi’nde kabul edilen “Türk Dünyası 2040 Vizyonu” belgesi olmuştur. Teşkilatın 8. Zirvesinde sunulan bu belgede, geleceğe dair ortak stratejik hedefler ortaya koyarak önümüzdeki yirmi yıllık süreçte siyasi dayanışmayı güçlendirmeyi, ekonomik entegrasyonu derinleştirmeyi, ulaştırma ve enerji koridorlarını geliştirmeyi ve bunun yanı sıra dijital dönüşüm ile kültürel iş birliğini ilerletmeyi amaçlamaktadır.

Günümüzde uluslararası sistemdeki belirsizlikler, aktörleri güvenlik ve refah arayışlarını iş birliği mekanizmalarıyla çözmeye yöneltmektedir. Bu çerçevede Türk dünyası da ortak dil, kültür ve geçmişten hareketle, ortak çıkarların bulunduğu muhtelif alanlarda geleceğe dönük iş birliğine rehberlik edecek stratejik bir belge kabul etmiş ve bunun uygulanabilmesi için 2022-2026 TDT Stratejik Yol Haritası hazırlanması talimatını vermiştir. Zirve’nin sonuç bildirisinin ilk maddesinde, teşkilatın adının değiştirilmesine karar verildiği ifade edilmiştir. Kabul edilen vizyon, dört ana ilkeye dayandırılmıştır: Siyasi ve Güvenlik İş Birliği, Ekonomik ve Sektörel İş Birliği, İnsandan İnsana İş Birliği ve Üçüncü Taraflarla İş Birliği.

Siyasi ve Güvenlik İş Birliği, TDT’ nin uluslararası ve bölgesel dış politika konularında ortak kaygılara yanıt verecek güvenlik mekanizmaları geliştirme ihtiyacıyla yorumlanabilir. TDT, bu mekanizmalar aracılığıyla siyasi dayanışmayı güçlendirmeyi ve bölgesel istikrarın sağlanmasında etkin bir aktör olmayı hedeflemekte; bu hedeflere ulaşmak için ise ortak hedefleri paylaşan ulusal ve bölgesel kurum ve kuruluşlarla koordineli çalışmayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede üye devletler, sınır güvenliği, terörle mücadele ve kriz yönetimi konularında; ayrıca radikalleşme, şiddet içeren aşırılık, İslamofobi, yabancı düşmanlığı ve terörizm gibi tehditlerle mücadele etmek ve sınır güvenliğini sağlamak amacıyla üye devletler arasında ortak bir ağ oluşturmayı benimsemektedir. Ayrıca yasa dışı uyuşturucu ticareti, düzensiz göç, insan kaçakçılığı, yasadışı silah ticareti, organ kaçakçılığı ve ekonomik, mali ile siber suçlar gibi ulus ötesi organize suçlarla mücadele için kolluk kuvvetleri arasında etkin koordinasyon sağlamaktadır. Göç yönetimi bağlamında ise TDT, insani yardım, eğitim ve sağlık hizmetleri gibi alanları kapsayan daha iyi planlanmış müdahaleler gerçekleştirebilmek için çok taraflı iletişim kanalları ve iş birliği mekanizmaları kurmayı öngörmektedir.

Ekonomik, ticari ve lojistik hedefler çerçevesinde vizyon belgesinde TDT üyeleri arasında ortak projeler, stratejiler ve çalışmalar geliştirilmesi; ayrıca ulusal ve bölgesel ekonomik kalkınma politikalarının paylaşılması öngörülmektedir. Bu hedefler, Türk Devletleri’nin yalnızca ticari ilişkilerini değil, aynı zamanda bölgesel bütünleşme eğilimlerini de güçlendirme çabalarının bir yansımasıdır. Bu kapsamda üye devletler arasında emtia, sermaye, hizmet, teknoloji ve insan kaynaklarının serbest dolaşımı hedeflenmekte; küresel ekonomik dönüşüm sürecinde ise iş birliğine dayalı bir ekonomik modelin Türk dünyası tarafından ortaya konulması amaçlanmaktadır. Söz konusu iş birliği anlayışı, sadece ekonomik büyümenin hızlandırılmasını değil, aynı zamanda bölgesel dayanışmanın kurumsallaşmasını da beraberinde getirmektedir. Üye devletler bu bağlamda düzenli diyalog mekanizmaları kurmakta, kapasite geliştirme süreçlerine önem vermekte ve bu amaçla ortak kurumlar aracılığıyla iş birliği alanlarını genişletmeyi hedeflemektedir. Vizyon belgesinde hem her ülkenin kendi ekonomik kapasitesinin güçlendirilmesi hem de ortak bir ekonomik kimliğin inşası öne çıkmaktadır. Bu yönüyle belge, ulusal kalkınma hedeflerinin bölgesel entegrasyon süreciyle uyumlu hale getirilmesini teşvik eden bir çerçeve sunmaktadır. Ayrıca dijitalleşme, yeşil ekonomi ve lojistik ağların modernizasyonu gibi küresel gündemle örtüşen alanların da önceliklendirildiği görülmektedir. Dolayısıyla ekonomik hedefler, kısa vadeli ticaret artışının ötesinde, uzun vadeli stratejik bir vizyonun ve Türk dünyasına özgü bir kalkınma modelinin inşasına işaret etmektedir.

Vizyon belgesinde, Doğu-Batı Orta Koridorunun en kısa ve güvenli ulaşım bağlantısı haline getirilmesi ve bu güzergâhın bölgesel ve küresel taşımacılık, tedarik ve üretim zincirlerinin merkezine yerleştirilmesi öncelikli hedefler arasında yer almaktadır. Bu doğrultuda taşımacılık, kara ve hava ulaşımı, ulaşım teknolojileri ve ulaşım ağlarının dijitalleşmesi kritik alanlar arasında görülmekte; ayrıca üye devletlerin, özellikle Zengezur Koridoru’nun bölgesel ve uluslararası ekonomi platformlarında ortaklaşa tanıtımını yapması öngörülmektedir. Bu husus, TDT’nin ulaştırma ve lojistik kapasitesini artırarak örgütün uluslararası sistemde daha görünür ve etkin bir aktör olmasına katkıda bulunacaktır. Bunun yanında dijital altyapı ve ileri teknolojilere odaklanılarak ekonomik faaliyetlerin çeşitlendirilmesi, yenilikçi ve dirençli sektörlerin oluşturulması, bilgi ekonomisi ve teknoparklar aracılığıyla üretim kapasitesinin artırılması da belgede dikkat çeken konular arasındadır. Özel sektörün desteklenmesi, bölgesel yatırımların teşvik edilmesi ve kamu-özel ortaklıklarının geliştirilmesi yoluyla sürdürülebilir büyümenin sağlanması hedeflenmiş; böylece ekonomik entegrasyonun çok boyutlu şekilde ilerletilmesi öngörülmüştür.

Türk Devletleri Teşkilatı, bilgi ve iletişim teknolojilerine (BİT) özel bir önem atfetmekte, bu çerçevede üye devletler arasında bilişimsel ve iletişimsel alanlarda koordinasyonu güçlendirmeyi amaçlamaktadır. Özellikle yayıncılık teknolojileri ve dijital iletişim altyapılarında ortak projeler geliştirilmesi, teşkilatın üzerinde durduğu konular arasında yer almaktadır. Küresel ölçekte giderek daha fazla önem kazanan uluslararası siber güvenlik meselesi de üye devletler arasında iş birliğini güçlendirilmesi gereken başlıca alanlardan biri olarak öne çıkmaktadır. Bunun yanında, enerji sektöründe iş birliği de dikkat çekmektedir. Orta Asya’nın enerji kaynakları bakımından zenginliği göz önünde bulundurulduğunda, güvenli ve sürdürülebilir enerji temini için maliyetlerin düşürülmesi ve ortak stratejik projeler yürütülmesi ön plana çıkmaktadır. Nitekim Bakü-Tiflis-Ceyhan, Bakü-Tiflis-Erzurum, Güney Gaz Koridoru, TANAP ve TAP gibi stratejik enerji altyapı projelerinin geliştirilmesi vizyon belgesinde açıkça vurgulanmıştır. Ayrıca, yenilenebilir enerji alanında ortak yatırım ve iş birliğinin teşvik edilmesi, Türk Devletleri’nin uluslararası enerji piyasasında daha etkin bir aktör haline gelmesine katkı sağlayacak hususlar arasında değerlendirilmektedir.

Türk dünyasının tarihsel ve kültürel mirasının daha görünür hale getirilmesi için ortak turizm projeleri, kültürel rotalar ve çeşitli turizm paketleri geliştirilmesi planlanmaktadır. Bu yaklaşım, bölgenin cazibesini artırarak ekonomik ve kültürel etkileşime katkı sağlayacak hususlar arasında yer almaktadır. Sağlık alanında ise üye devletler arasında bilgi ve tecrübe paylaşımı, sağlık çalışanlarının hareketliliği ve ortak kapasite geliştirme programları dikkat çekmektedir. Ayrıca, pandemi benzeri ulus ötesi tehditlere karşı hazırlıklı olma ve sağlık altyapısının güçlendirilmesi ön plana çıkmaktadır. Çevre başlığı altında ise sürdürülebilirlik, iklim değişikliğiyle mücadele, yeşil dijital teknolojilerin kullanımı ve düşük karbonlu kalkınma politikalarının teşvik edilmesi konuları yer almaktadır. Bu çerçevede, biyolojik çeşitliliğin korunması, çevre dostu finansman araçlarının geliştirilmesi ve akıllı şehir politikalarının uygulanması, Türk Devletleri’nin geleceğe yönelik ortak vizyonunda önemli başlıklar arasında dikkat çekmektedir.

Hem Türk dünyası halklarının ortak kültürünü korumak hem de yaşatmaya devam etmek için, Türk Devletleri Teşkilatı’nın dünyada görünür, güçlü bir imajının oluşması ve kalkınmışlık düzeyinin artırılması günümüz çağında önem arz etmektedir. Bu amaçla Teşkilat, vizyon belgesinde somut hedefler ortaya koymuş; bu hedeflerin gerçekleştirilmesi için düzenli, sürekli ve koordineli bir iş birliği ile çok yönlü bir diyalog sürecini hayata geçirmiştir. Bu belgeyle, Türk dünyasının ortak kültürel mirasını, gelenek ve göreneklerini koruma ve gelecek nesillere aktarma hedefi somutlaştırılmaya çalışılmıştır. Eğitim alanında, Türk Üniversiteleri Birliği’nin (TÜRKÜNİB) üye devletler arasındaki akademik iş birliğinin öncü mekanizması haline getirilmesi öngörülmektedir. Bunun yanı sıra, gençlik değişim programları, ortak araştırma projeleri ve öğrenci hareketliliği gibi uygulamalar aracılığıyla, halklar arasında doğrudan etkileşim ve ortak kimlik bilincinin güçlendirilmesi ön plana çıkmaktadır.

Üye devletler arasındaki diyalog kanallarını derinleştirmek amacıyla, sivil toplum kuruluşlarının ortak ağlar kurmasına, birlikte çalışmasına ve kendi toplumlarının sosyoekonomik kalkınmasına daha etkin şekilde katılım sağlamasına zemin hazırlamak da önemli hedefler arasında yer almaktadır. Bu çerçevede, Türk Kültür ve Miras Vakfı gibi mevcut iş birliği kuruluşlarının faaliyetleri desteklenmekte; proje bazlı ve sektörel ortaklıklarla somut sonuçlar elde edilmesi amaçlanmaktadır.

Ayrıca, Türk Devletleri Teşkilatı’nın uluslararası görünürlüğünü ve etkinliğini artırmak üzere küresel ve bölgesel düzeyde koordinasyon mekanizmaları kurulması öngörülmektedir. Birleşmiş Milletler ve bağlı organlarının yanı sıra, İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT), Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) ve Asya’da İşbirliği ve Güven Artırıcı Önlemler Konferansı (AİGK) gibi uluslararası platformlarla kurumsal ilişkilerin geliştirilmesi; Avrupa Birliği (AB), Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (KEİ), Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT) ve Visegrad Grubu gibi bölgesel oluşumlarla ise yeni ortaklıkların tesis edilmesi, belgede vurgulanan temel yönelimler arasında bulunmaktadır.

Sonuç olarak, TDT Vizyon Belgesi uluslararası uyum ve iş birliğinin sürdürülebilir bir zeminde ilerletilmesini hedefleyen kapsamlı bir çerçeve ortaya koymaktadır. Ekonomi, ticaret, enerji, teknoloji, bilim ve iletişim gibi alanlarda ortak projeler, faaliyetler ve diyalog mekanizmaları geliştirilmesi öngörülmekte; böylece üye devletlerin bütüncül bir iş birliği modeli etrafında hareket etmeleri amaçlanmaktadır. Belgenin sonraki zirvelerde 2040 Vizyon Belgesine bağlılığın teyit edilmesi de, söz konusu vizyonun yalnızca bir deklarasyon değil, uzun vadeli bir yol haritası niteliği taşıdığını göstermektedir. Bu bağlamda, Türk Dünyası’nın ortaklaşa iş birliği perspektifi hem siyasi arenada hem de üye ülkelerin ve halklarının geleceğe dönük kalkınma hedeflerinde belirleyici bir unsur olarak ön plana çıkmaktadır.

KAYNAKÇA

Düğen, Turgay. “Türk Devletleri Teşkilatı’nın Hedefleri: 2040 Vizyon Belgesi Üzerinden İçerik Analizi.” Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Sempozyumu, 2024. Erişim 18 Eylül 2025. https://www.utudas.org/Makaleler/1176895233_XI.%202C.%20145.pdf.

Türk Devletleri Teşkilatı. Türk Dünyası 2040 Vizyonu. İstanbul: TDT Sekretaryası, 2021. Erişim 18 Eylül 2025. https://turkicstates.org/u/d/news/5-ek–turk-dunyasi-2040-vizyonu.pdf.

Türk Devletleri Teşkilatı. 8. Zirve Bildirisi. İstanbul: TDT Sekretaryası, 2021. Erişim 18 Eylül 2025. https://www.turkicstates.org/u/d/basic-documents-tr/8-zirve-bildirisi-15-tr.pdf.